سامانه جامع تجارت به عنوان ستون اصلی شفافسازی جریان کالا در کشور طراحی شده تا همه اطلاعات مرتبط با ورود، توزیع، فروش، انبارش و حملونقل کالا در یک بستر واحد ثبت شود. هدف اصلی آن جلوگیری از قاچاق، احتکار، گرانفروشی و ایجاد امکان رصد کامل زنجیره تجاری است.
این سامانه اکنون بهعنوان نقطه اتصال بین بازرگانان، تولیدکنندگان، واردکنندگان، انبارداران و دستگاههای دولتی عمل میکند و تا امروز میلیونها سند تجاری در آن ثبت شده است.
ساختار و کارکرد سامانه در بخش تجارت داخلی
کالاها از دو مسیر وارد زنجیره میشوند:
واردات از گمرک
تولید داخلی
پس از ورود، تمام مراحل گردش کالا از طریق ثبت اسناد مختلف مانند خرید، فروش، انتقال، انبارش و حملونقل قابل پیگیری است.
سامانه برای فعالیت خود از چند بخش اصلی استفاده میکند:
اطلاعات اشخاص تجاری (تولیدکننده، واردکننده، شرکت پخش، فروشگاه و…)
اطلاعات انبارها
اطلاعات کالا و شناسههای رهگیری
در حال حاضر بیش از ۸۷ هزار انبار و دهها هزار فعال تجاری اطلاعات خود را در این سامانه ثبت کردهاند و گردش کالا در گروههایی مانند برنج، روغن، شکر، لوازم خانگی، تایر، نهادههای دامی و… بهطور سیستمی دنبال میشود.
مهمترین چالشهای شناساییشده در اجرا
با وجود توسعه سامانه، چند مانع اساسی باعث شده کارایی سامانه به سطح مطلوب نرسد:
1) نبود یکپارچگی در کدینگ کالا
هر دستگاه از یک سیستم طبقهبندی جداگانه استفاده میکند؛
مثلاً گمرک از کد تعرفه، وزارت بهداشت از IRC، بهینیاب از آیسیک و سامانه تجارت از شناسه کالا.
این اختلاف باعث میشود تبادل اطلاعات بین دستگاهها دچار خطا و مغایرت شود.
2) نقص جدی در اطلاعات ارسالی گمرک
ارسال دادهها با تأخیر (۲ تا ۷ روز)
ناقص بودن اطلاعات
عدم انطباق آمار گمرک و سامانه تجارت
این مسئله رصد زنجیره کالا را از همان نقطه آغاز دچار مشکل میکند.
3) تکمیلنشدن برخی زیرسامانهها
سامانههای کلیدی مثل حملونقل، انبارها و بیمه هنوز بهطور کامل عملیاتی نشدهاند.
مثلاً:
بارنامهها با خوداظهاری ثبت میشوند و قابل اتکا نیستند.
برخی اطلاعات انبارها ثبت نمیشود یا ضمانت اجرایی کافی ندارد.
سامانه بهینیاب در ارائه آمار تولید با تأخیر و کمبود داده روبهرو است.
4) استفاده نشدن از دادههای سامانه در دستگاههای دیگر
یکی از مهمترین مصادیق این مشکل، سازمان امور مالیاتی است که هنوز اطلاعات دقیق سامانه تجارت را مبنای محاسبه مالیات قرار نمیدهد و همچنان بر خوداظهاری مؤدیان تکیه دارد.
این موضوع احتمال بروز تخلف را بالا نگه میدارد.
5) ضعف در ضوابط برخی گروههای کالایی
بعضی کالاها هنوز دستورالعمل کامل برای رصد ندارند، مثل:
بخشی از محصولات کشاورزی
برخی کالاهای تولید داخل
کالاهایی که اطلاعات تولید آنها توسط دستگاههای مرتبط ثبت نمیشود.
پیشنهادهای کلیدی برای بهبود سامانه
گزارش چند مسیر مشخص برای ارتقای عملکرد سامانه ارائه میکند:
1) استفاده مالیات بر درآمد از دادههای سامانه
پیشنهاد شده اطلاعات معاملات ثبتشده در سامانه جامع تجارت، مبنای رسمی محاسبه مالیات قرار گیرد تا شفافیت معاملات افزایش یابد.
2) الزام همه دستگاهها به استفاده از شناسه کالا
برای جلوگیری از چندگانگی، همه سامانهها (گمرک، بهداشت، بورس، بهینیاب و …) باید شناسه کالا را بهعنوان کد مشترک به رسمیت بشناسند.
3) تکمیل و راهاندازی کامل زیرسامانهها
سامانه جامع حملونقل
سامانه جامع انبارها
اتصال کامل و سریع بهینیاب
یکپارچهسازی بیمه و بارنامهها
4) تعیین تکلیف قانونی دستگاهها در برنامه هفتم توسعه
لازم است زمانبندی اجرای تکالیف هر دستگاه بهصورت روشن در قانون مشخص شود تا روند توسعه سامانه متوقف نماند.
5) جلوگیری از ایجاد سامانههای موازی
مثل سامانه انبار گمرک که پس از راهاندازی سامانه رسمی، همچنان موازیکاری دارد و باید حذف شود.
جمعبندی نهایی
سامانه جامع تجارت یک زیرساخت حیاتی برای شفافیت اقتصادی است.
اما بدون یکپارچگی دادهها، همکاری کامل دستگاهها، اتصال سامانههای فرعی و استفاده عملیاتی از اطلاعات، کارکرد اصلی آن بهطور کامل محقق نخواهد شد.
گزارش تأکید میکند که با رفع چند مانع کلیدی—خصوصاً در بخش گمرک، حملونقل، مالیات و کدینگ کالا—این سامانه میتواند نقش اصلی خود را در کنترل بازار، جلوگیری از قاچاق و ارتقای مدیریت زنجیره تأمین کشور ایفا کند.